Groninger Kerken: De kerk van Niehove

Op de wierde van het dorp staat deze een beukige kerk met een driezijdig gesloten priesterkoor en romaanse rondboogvensters in de noordmuur. In de spitse dakruiter hangt een luidklok uit de 13e of 14e eeuw. Deze klok behoort met de klokken van Uitwierde en Warfhuizen tot de oudste in de provincie Groningen. Tot het einde van de 19e eeuw werd de kerk naast de kerkgangers uit de omgeving bezocht door ooievaars. Hier hechtte men zoveel waarde aan dat in 1668 een gebrandschilderd glas met daarop de kerk en het ooievaarsnest werd geplaatst.

Op de wierde van het ringdorp

Niehove ligt midden in het Humsterland, het meest noordelijke deel van het landschap Westerkwartier. Humsterland bestaat uit kleigronden, doorsneden met waterlopen die teruggaan tot oude riviertjes en waterstromen in het wad. Niehove is een prachtig rond wierdedorp: de kerk ligt met het kerkhof centraal binnen een afzonderlijke ringweg. De huizen liggen gericht op de kerk, als middelpunt van het dorp.

Rond 1230 gebouwd

De kerk van Niehove is zo rond het jaar 1230 gebouwd, op de plek waar tot dan toe waarschijnlijk het eerste, door Liudger gebouwde, houten kerkje van Humsterland heeft gestaan. In de noordmuur zijn nog de oorspronkelijke smalle romaanse rondboogvensters uit de 13e eeuw te zien. In de zuidmuur werden de ramen na 1801 vervangen door grotere gotische spitsboogramen. In de 15e eeuw werd de kerk verlengd met het huidige driezijdige koor met steunberen op de hoeken. Aan de oostzijde is een toegang tot de consistoriekamer ingebroken. Precies tegenover elkaar in de noord- en de zuidmuur bevindt zich onregelmatig verticaal metselwerk, hetgeen kan duiden op een oudere, oostelijke (rechte?) afsluiting van de middeleeuwse kerk. Zowel de noord- als de zuidzijde had een ingang met rondboog die naderhand is dichtgemetseld. Het huidige portaal aan de noordzijde stamt uit 1619 aldus een gedenksteen, maar dit jaartal zou ook refereren aan de verbouwing van de westgevel. In noord- en zuidgevel zijn sporen van kleine lage rondboogvensters. In het koor zijn gotische vensters geplaatst. De ingang in het zuidoostelijke muurvlak van het koor is later ingebroken.

Luidklok uit de 13e of 14e eeuw

Op  de westzijde van het dak staat een spitse dakruiter. De langgerekte luidklok is in 1676 aangeschaft. De klok stamt uit de 14e, misschien 13e eeuw en behoort tot de oudste klokken in de provincie Groningen. Het interieur wordt gedekt door een tongewelf rustend op sleutelstukken. De blauwgroene kleur van het plafond heet ‘Berlijns of Pruisisch blauw’, een van de eerste synthetische pigmenten. Verder zijn er donkerbruine banken, een zwarte preekstoel en daartegenover veel lichtere herenbanken: de lage en oudste van de familie Schuiringa en de hoge van de familie Feringa.  De linker bank heeft een hoog rugschot met een luifel met bovenop een in hout uitgesneden spiegelmonogram met de letters JF(eringa). Op het rugschot van de rechterbank uit de 19e eeuw bevindt zich een wapen met drie gezichtswassenaars (een wassende maan, die met ogen, neus en mond is afgebeeld).

Het oorspronkelijke koorhek is opgesplitst en verwerkt in de wanden aan weerszijden van de kerkzaal. De avondmaalstafel binnen het doophek uit de 17e eeuw, is van rond 1800. De zwart geverfde kansel met gouden biezen is moeilijk te dateren. De zeszijdige kuip heeft boogpanelen die doen denken aan de 17e eeuw. De boven- en onderkant van de kuip en de lampet stammen eerder uit eind 18e, begin 19e eeuw. Wellicht is het meubelstuk samengesteld uit verschillende onderdelen. Bij de restauratie in 1994 werd er voor gekozen de kerk, met uitzondering van preekstoel en herenbanken, weer in de kleuren te verven die in het oudste verfbestek, dat van 1800, zijn vermeld. Op het koor en in het middenpad ligt een aantal mooie zerken, waarvan de oudste uit 1557. De sacramentsnis stamt uit de tijd van vóór de Reductie van Groningen (1594).

Orgel uit de 16e eeuw

Het orgel werd na het midden van de 16e eeuw gebouwd voor de kerk van Uithuizermeeden. In de 17e eeuw hebben Anthoni Waelckens en Arp Schnitger het instrument verbouwd. Joachim Wenthin uit Emden wijzigde het orgel en vervaardigde in 1816 ook de huidige kast. Marten Eertman installeerde het orgel in 1908 op een galerij aan de oostkant van deze kerk. In 1999 startte Albert de Graaf een restauratie. Naast de reconstructie van het binnenwerk werd ook de kas grondig opgeknapt. De oude bekroningen (een lier en twee vazen) waren verdwenen, maar werden nieuw gemaakt aan de hand van oude foto’s.

De langbenige vrienden van Niehove

In de kerk van Niehove bevindt zich een oud deel beschilderd glas waarop de kerk is afgebeeld. Het venster is een overblijfsel van de gebrandschilderde ramen die vermoedelijk gemaakt zijn in het derde kwart van de zeventiende eeuw. Op het dak van de kerk is een paal te zien met daarop een groot ooievaarsnest. Eind negentiende eeuw werd het raam verwijderd, volgens de notulen ‘ter voorkoming dat de projectielen der veelbelovende schooljeugd, welke er reeds eenige beschadiging aan hebben toegebracht het geheel zullen vernielen.’ Het raam heeft een bijzondere betekenis voor de kerk van Niehove. Ooit waren ooievaars namelijk graag geziene gasten van de kerk. Het nest werd in stand gehouden door de parochianen en zou zich al vanaf de 15de eeuw op het dak hebben bevonden.

Waarom waren de bewoners van Niehove zo gehecht aan hun ooievaars? Ooievaars werden van oudsher gezien als geluksbrengers. Het verhaal van de ooievaar die pasgeboren baby’s langs brengt, is natuurlijk het bekendste. Ook was de ooievaar een symbool van de trouw en dankbaarheid van kinderen aan hun ouders. Ooievaars zorgen namelijk op latere leeftijd voor hun ouders, die ze van voedsel voorzien.

Deze symboliek gaat terug op Romeinse mythologie waarbij de godin Pietas afgebeeld werd met een ooievaar aan haar voeten. Pietas was de godin van de liefde, trouw en eerbied voor de goden, vroomheid. Hiervan komt de term ‘piëteit’. De Romeinen zagen de vogel dan ook als symbool van trouw en eerbiedwaardigheid, voor ouders, maar ook voor de staat of de kerk. Ook in middeleeuwse fabels komt deze mythologie voor en in renaissance schilderijen staat de ooievaar vaak symbool voor de trouw van kinderen aan hun ouders. Tevens was men ervan overtuigd dat het huis waar een ooievaar zijn nest op had gebouwd, beschermd was tegen brand en onheil. Ook het feit dat hij duivelse dieren als slangen en kikkers vangt, vaak gezien als duivelse dieren, maakt dat de ooievaar wordt gezien als een heilige vogel.

De ooievaars werden al die jaren gekoesterd door de parochie. Als de ooievaars na overwintering in het zuiden terugkeerden naar Niehove, kon het voorkomen dat hun nest al werd ingenomen door andere ooievaars. De keren dat de ooievaars hier bijna het onderspit moesten delven in de strijd om het mooie nest, klommen dorpsbewoners op het dak om de indringers te verdrijven. ‘De ouden bleven ondertussen in vol vertrouwen op den rand van het nest naast hunne helpers staan’. Een van de predikanten van Niehove, L.M. de Boer, schreef een welkomstgedicht voor de vogels met maar liefst 8 coupletten, waarin de vogels werden bezongen: ‘Driewerf welkom, gij eiber trouwe vrind! Die over land en zeeën heen Ons kekje wedervindt’. Vanaf 1882 lieten de vogels zich echter niet meer zien, ondanks de pogingen van de kerkvoogden om ze ‘een volgens de eischen des tijds ingerichte woning’ te geven.

Tot 1920 heeft men nog het nest in stand gehouden, in de hoop dat de vogels terug zouden komen. Ze zijn echter nooit weer teruggekeerd…

Kerk bezoeken?

Wilt u de kerk in Niehove bezoeken? Dat kan. U kunt de sleutel ophalen bij een zogenaamd sleuteladres. In dit geval de familie Terpstra aan de Kerkstraat 1 in Niehove. Ook telefonisch bereikbaar via 0594-591529. Wij adviseren voorafgaand aan een bezoek telefonisch contact op te nemen met het betreffende sleuteladres.

Error: map could not be loaded - a map with the ID does not exist. Please contact the site owner.

Stichting Oude Groninger Kerken

Met dank aan De Stichting Oude Kerken (SOGK) voor de informatie.

De Stichting Oude Groninger Kerken zet zich in voor het materiële en functionele behoud van de monumentale Groninger kerken en hun omgeving. Materieel en functioneel gaan bij de SOGK hand in hand. Want oude Groninger kerken zijn niet alleen waardevolle historische gebouwen, het zijn vanouds ook plaatsen van ontmoeting.

Voor meer informatie, zie ook www.groningerkerken.nl.

Meer GroningsGoud in Niehove

Er is meer te beleven in Niehove. Combineer een bezoek aan de kerk, met het tegenover de kerk gelegen café restaurant Eisseshof. Eisseshof is met recht een aanrader en door GroningsGoudblog uitgeroepen tot culinaire topper. Lees hier de blog over Eisseshof.